Tự học Linux : Console, terminal ảo và shell

Khi hệ thống UNIX đầu tiên mới được tạo ra, máy tính còn rất to (mainframe) và người dùng làm việc trên những máy tính này qua một hệ thống những giao diện kế tiếp nhau dùng để các ở xa. Terminal – thiết bị dùng để giao tiếp giữa người dùng và máy tính, thường gồm màn hình và bàn phím. Máy tính cá nhân của bạn đọc là máy tính thế hệ mới, do đó chắc sẽ không có terminal ở xa nào kết nối tới, nhưng vẫn có bàn phím và màn hình thực hiện vai trò terminal đối với người dùng. Ngoài ra thêm vào thành phần của terminal bây giờ còn có chuột.

Tự học Linux : Console, terminal ảo và shell - bash console Linux shell terminal - Phát triển website

Mainframe có một terminal đặc biệt dành cho nhà quản trị (system administrator) hệ thống, được gọi là console. Console thường kết nối tới máy tính không qua giao diện kế tiếp nhau mà qua một ổ cắm riêng (đôi khi thiết bị đưa ra không phải là màn hình mà là một thiết bị in). Vì trên các hệ thống UNIX người ta thường tuân theo các truyền thống, do đó bàn phím và màn hình máy tính cá nhân ngày nay làm việc giống như console ngày xưa. Điểm mạnh của giải pháp này ở chỗ tất cả những chương trình cũ đã dùng để quản trị hệ thống UNIX có thể làm việc không có vấn đề gì trên dạng console mới này.

Tuy nhiên, ngoài console còn cho phép kết nối các terminal ở xa tới máy tính. Và hơn thế nữa còn cung cấp khả năng làm việc với một vài terminal ảo từ một console duy nhất. Hãy nhấn tổ hợp phím <Ctrl>+<Alt>+<F2>. Bạn đọc sẽ lại thấy dòng mời đăng nhập login:. Nhưng đây không phải là làm việc lại từ đầu với hệ thống mà bạn đọc chỉ chuyển sang một terminal ảo khác. Ở đây bạn đọc có thể đăng nhập dưới tên người dùng khác. Hãy thử vào hệ thống bằng tên người dùng vừa mới tạo ra. Sau đó hãy nhấn tổ hợp phím <Ctrl >+< Alt>+<F1>. Bạn sẽ quay lại màn hình ban đầu. Theo mặc định, hầu hết các bản phân phối Linux lớn (Red Hat, SuSE, Debian,. . . ) mở ra 6 phiên làm việc song song (terminal ảo) như vậy khi khởi động. Như vậy rất thuận tiện cho sử dụng. Để chuyển giữa các terminal ảo chúng ta sử dụng các tổ hợp phím <Ctrl>+<Alt>+<F1> — <Ctrl>+<Alt>+<F6>. Cần nói thêm là khi làm việc ở chế độ văn bản (không phải đồ hoạ) thì cũng có thể sử dụng các tổ hợp phím <Alt>+<F1> — <Alt>+<F6> và thu được kết quả tương tự. Tuy nhiên nếu làm việc ở chế độ đồ hoạ thì không thể không dùng phím <Ctrl>. Do đó, tốt hơn hết là làm quen ngay từ đầu với tổ hợp 3 phím. Nhân tiện cũng cần nói luôn, nếu trong quá trình làm việc bạn đọc không nhớ đang nằm trong terminal ảo nào thì hãy sử dụng câu lệnh tty. Lệnh này sẽ đưa ra tên của terminal ở dạng: /dev/tty2.

Xin nói ngay lập tức nếu bạn muốn thoát khỏi một trong các terminal thì có thể thực hiện bằng tổ hợp phím <Ctrl>+<D>. Thao tác này không tắt máy và cũng không khởi động lại hệ thống. Đừng quên rằng Linux là HĐH nhiều tiến trình (multiproccess) và nhiều người dùng (multiuser). Một người dùng nào đó dừng công việc không có nghĩa là cần phải tắt máy, còn có những người dùng khác vẫn tiếp tục làm việc. Tổ hợp phím nói trên chỉ đơn giản là dừng phiên làm việc hiện thời của một người dùng, và hệ thống sẽ hiển thị lại trên terminal này dấu mời đăng nhập (login:) mà bạn đọc đã thấy. Cũng có thể dừng phiên làm việc bằng một trong hai câu lệnh logout hoặc exit.

Bây giờ khi đã biết cách bằng đầu và kết thúc phiên làm việc trên hệ thống, xin bạn hãy thực hiện những lời khuyên ở trên, tức là vào hệ thống dưới tên người dùng bình thường (không có quyền cao “cấp” của người dùng root). Hãy đóng tất cả những phiên làm việc mà root mở ra, rồi vào hệ thống dưới tên người dùng mới tạo ra.

Còn bây giờ cần nói vài dòng về hệ vỏ. Hệ vỏ hay shell (từ này thường không dịch mà để nguyên tiếng Anh) là chương trình thực hiện việc giao tiếp của hệ thống với người dùng. Chính shell nhận tất cả những câu lệnh mà người dùng nhập vào từ bàn phím và tổ chức việc thực hiện những câu lệnh này. vì thế shell còn có thể gọi là bộ xử lý lệnh (thuật ngữ quen thuộc đối với người dùng DOS). Nói một cách chặt chẽ thì câu “hệ thống hiển thị dấu nhắc” là không đúng, vì dấu nhắc này là do shell đưa ra để đợi người dùng nhập vào câu lệnh tiếp theo. Mỗi lần người dùng nào đó vào hệ thống, câu lệnh login sẽ chạy cho người dùng này một bộ xử lý lệnh – shell. Dấu nhắc của người dùng root có ký tự # ở cuối, dấu nhắc của tất cả những người dùng còn lại là ký tự $.

Không chỉ duy nhất lệnh login có khả năng chạy shell. Bạn chỉ cần nhập vào lệnh bash (đây cũng là tên của chương trình hệ vỏ trên phần lớn các hệ thống Linux) và như vậy là đã chạy một shell mới. Khi thoát khỏi hệ vỏ mới này (bằng câu lệnh exit hoặc tổ hợp phím <Ctrl>+<D>), bạn sẽ quay lại hệ vỏ ban đầu (hệ vỏ mà từ đó bạn đã chạy lệnh bash).

Hệ vỏ bash không chỉ là bộ xử lý lệnh mà còn là một ngôn ngữ lập trình mạnh. Trong bash có đầy đủ các câu lệnh tích hợp (nội bộ) và các toán tử, và ngoài ra còn có thể sử dụng các chương trình khác nằm trên đĩa làm câu lệnh. Có thể xem danh sách các câu lệnh tích hợp trong bash bằng lệnh help. Hãy thử lệnh này! Xem thông tin chi tiết về một lệnh nào đó cũng bằng lệnh help này với tham số là tên của lệnh, ví dụ: help cd. Cũng cần lưu ý là đối với các hệ thống UNIX các nhà phát triển đã viết ra nhiều hệ vỏ khác thay thế cho bash. Cũng có thể sử dụng những hệ vỏ này trên Linux, nhưng theo mặc định sẽ chạy bash.

Bây giờ chúng ta sẽ xem xét thêm một câu lệnh nữa mà bạn đọc cần biết. Máy tính của người dùng thông thường là máy cá nhân (personal computer hay nói gọn là PC) dù ở nhà hay ở cơ quan. Có nghĩa bạn đọc cũng là người dùng root của hệ thống. Nhưng như đã nói ở trên, đăng nhập dưới tên người dùng cao cấp này là không nên, vì mỗi thao tác không cẩn thận của người dùng này có thể dẫn đến những hậu quả không mong muốn. Khi đăng nhập dưới tên người dùng thông thường, ít nhất bạn đọc cũng không thể xóa hoặc làm hỏng các tập tin hệ thống (system files) do sự không cẩn thận của mình. Trong khi đó, có một loạt các thao tác, ví dụ gắn hệ thống tập tin, chỉ có người dùng cao cấp mới có thể thực hiện. Đừng khởi động lại máy tính mỗi lần như vậy! Câu lệnh su giúp đỡ giải quyết những trường hợp như vậy. Chỉ cần nhập câu lệnh su và shell hiện thời (hay nói không đúng là “hệ thống”) sẽ chạy một shell mới mà khi vào trong đó bạn sẽ chạy tất cả các lệnh với quyền của root. Tất nhiên là để có quyền này bạn cần nhập mật khẩu của root vào dòng yêu cầu hiện ra (Password:). Sau khi thực hiện xong các công việc quản trị hệ thống, hãy thoát khỏi sẽ trở thành người dùng bình thường với những quyền của mình.

Bằng cách tương tự như vào hệ thống dưới tên root ở trên, còn có thể vào hệ thống dưới tên một người dùng bất kỳ mà bạn biết mật khẩu (nói cách khác là “chạy một hệ vỏ shell mới dưới tên người dùng khác”). Nhưng cần chỉ ra tên của người dùng này trên dòng lệnh, ví dụ:

[[email protected] ~]# su xtraffic
[[email protected] root]$

Câu lệnh su không kèm theo tên nào, theo mặc định sẽ đặt tên người dùng cao cấp root vào. Nhưng trong HĐH Linux còn có thêm một khả năng chuyển tạm thời vào tài khoản của người dùng root để thực hiện các chức năng quản trị. Hãy nhớ rằng Linux là hệ thống nhiều người dùng, trên hệ thống có thể làm việc cùng lúc nhiều người dùng. Vì thế có thể làm việc dưới tên người dùng root trên terminal ảo thứ nhất, còn trên terminal ảo thứ hai – dưới tên người dùng bình thường. Những công việc thường ngày (soạn thảo văn bản, đọc thư,. . . ) bạn có thể thực hiện bằng tài khoản bình thường, còn khi cần thực hiện các công việc quản trị, bạn sẽ dùng tài khoản người dùng cao cấp (root). Để thực hiện lựa chọn này bạn chỉ cần nhấn <Ctrl>+<Alt>+<F1> và sẽ có ngay quyền của nhà quản trị. Sau khi làm xong những thao tác mà chỉ có người dùng cao cấp mới có thể làm, hãy quay lại tài khoản của người dùng bình thường ngay lập tức bằng tổ hợp phím <Ctrl>+<Alt>+<F2>. Như vậy bạn đọc sẽ không có nguy cơ làm hỏng hệ thống khi còn chưa có nhiều kinh nghiệm sử dụng Linux.

Theo “Tự học sử dụng Linux”